Cześć w dzisiejszym odcinku niepodręcznika opowiem wam
o problemie zatopionej amunicji chemicznej w Bałtyku.
Jest tego ładnych trochę ton, mianowicie mamy czterdzieści
tysięcy ton mniej więcej zatopionej amunicji chemicznej
z drugiej wojny światowej. Jest to zatopione w wyniku decyzji
konferencji poczdamskiej, która skończyła drugą wojnę światową
Jedną z jej decyzji była demilitaryzacja Niemiec.
I państwa, które wygrały wojnę, miały przejąć niemieckie
arsenały i albo włączyć je do swoich sił zbrojnych, albo
je zniszczyć. Oczywiście nikt nie chciał włączyć do swoich
arsenałów, przynajmniej oficjalnie, broni chemicznej,
więc zapadła decyzja o jej zniszczeniu. W tamtych czasach
Nie było dobrej metody niszczenia amunicji chemicznej,
mianowicie wypalano ją na otwartym powietrzu.
Było to niezmiernie toksyczne i szkodliwe dla środowiska,
dlatego też zatapianie w morzu uznano za lepszą opcję.
I w związku z tym to co się zatopi na dno morza zostanie tam
już na zawsze. Wybrano więc miejsca które były najbardziej
oddalone od brzegów, początkowo była to Głębia Gotlandzka
która znajduje się mniej więcej pośrodku Bałtyku właściwego
Głębokość wody, tam to sto pięćdziesiąt do dwustu metrów
I tam też skierowano statki radzieckie, bo to ci alianci
byli odpowiedzialni za topienie tej części broni chemicznej,
która trafiła do Bałtyku. I tam zaczęto operacje zatapiania
no niestety okazało się że statki które wybrano do tego
celu są powolne. Również spotkano się ze sztormami, dlatego
zapadła decyzja po zatopieniu około dwóch tysięcy ton,
żeby zatopić resztę na Głębi Bornholmskiej. I tam zatopiono
pozostałe 38 tysięcy ton. To była amunicja
zawierająca głównie gaz musztardowy, czyli iperyt, ale
także inne związki, takie jak clark adamsyt i luizyt oparte o arsen.
To wszystko były związki silnie toksyczne.
bojowe środki trujące wynajdywano po to, żeby były
jak najbardziej szkodliwe dla człowieka.
Zatopiono je i nie myślano o tym problemie aż do lat dziewięćdziesiątych
ponieważ był to problem nieco polityczny i w czasie zimnej wojny
zdecydowano się nie poruszać tego drażliwego tematu
po upadku Związku Radzieckiego powoli ludzie zaczęli
się tym interesować i w 1993 roku
Komisja Helsińska powołała specjalną grupę CHEMU, która
miała rozważyć konsekwencje dla środowiska tej zatopionej
amunicji, więc stwierdzono mniej więcej ile i czego zatopiono gdzie.
Natomiast stwierdzono, że prawdopodobnie skoro
nic się nie stało, to się już nic nie stanie i amunicja może
swobodnie spoczywać na dnie Bałtyku. Zresztą stwierdzono,
że prawdopodobnie wbiła się ona głęboko w muł i w tej chwili
znajduje się pod dnem morza. No niestety, nie okazało się
to prawdą, ale o tym dowiedzieliśmy się dopiero dużo później.
Po 1993 roku odbyło się kilka
rosyjskich i niemieckich ekspedycji w rejony zatopień
i co niepokojące, znaleziono również obiekty nie zagrzebane
w mule, tak jak przypuszczano.
Dlatego w 2004r powstał pierwszy europejski projekt, który to badał
nazywał się MERCW Modelling of Environmental Risks of Chemical Weapons
I skupił się na Głębi Bornholmskiej. W trakcie tego projektu
nie wykryto iperytu w osadach, znaleziono stosunkowo niewiele
bomb, natomiast te związki oparte o arsen tak jak clark czy adamsyt
zostały znalezione, więc stwierdzono, że ta broń
jednak wycieka do środowiska i może być szkodliwa.
W 2011r nasz instytut uzyskał grant na zbadanie tego problemu.
Nazywał się on CHEMSEA Chemical Munitions Search & Assessment
Udaliśmy się na Głębię Gotlandzką,
ponieważ ona nie była w ogóle badana. I okazało się, że wykryliśmy
za pomocą sonarów mniej więcej 40 tysięcy obiektów,
które mogłyby być amunicją chemiczną. Po wstępnej klasyfikacji,
w której pomogła nam Szwedzka Królewska Marynarka, używając
algorytmów do poszukiwania min, udało się ograniczyć
tą liczbę celów do mniej więcej 18 tysięcy.
Używaliśmy zdalnie sterowanych robotów podwodnych, żeby odwiedzić
te miejsca, gdzie najprawdopodobniej była amunicja.
Sprawdzić, czy to naprawdę są bomby czy pociski, czy może
coś innego? Pobrać próbki osadów i sprawdzić, czy znajdziemy
tam produkty degradacji bojowych środków trujących.
Okazało się, że mniej więcej w połowie przypadków.
Nam się to udało. I znaleźliśmy nie tylko te związki oparte
o arsen, ale również iperyt, jako taki i jego produkty degradacji.
Związane to było z takim faktem, że w 1997 roku
miało miejsce jedno z wielu zdarzeń, kiedy
rybacy przypadkiem wyciągnęli amunicję chemiczną.
I w tym przypadku była to akurat była iperytu która po zabraniu
z pokładu kutra została dostarczona do Wojskowej Akademii
Technicznej i przeanalizowana. Wykryto w niej pięćdziesiąt
różnych związków i żaden z nich nie był wcześniej badany.
Dlatego też nie odnajdywano śladów iperytu w Bałtyku, ponieważ
szukano nie tych produktów degradacji. My już bogatsi
o to doświadczenie i we współpracy z ludźmi z WAT sprawdziliśmy to
i okazało się, że jak najbardziej amunicja chemiczna
na dnie Bałtyku jest i wycieka. Nasi partnerzy z Niemiec
i Finlandii badali choroby ryb w tamtym miejscu oraz
w okolicach Bornholmu i okazało się, że ogólna częstotliwość
chorób ryb jest większa w tamtych miejscach, więc prawdopodobnie
występuje negatywny wpływ na ryby. Kontynuowaliśmy te
badania jeszcze w programie NATO MODUM i w programie
Unii Europejskiej DAIMON, który obecnie kontynuujemy
wszystkie te projekty, były prowadzone przez nasz instytut.
i w ramach tych projektów odwiedziliśmy również
Głębię Gdańską, Głębię Bornholmską i inne rejony zatopień.
I okazało się że we wszystkich tych rejonach mamy do czynienia
ze skażeniem środowiska. Jest ono co prawda na razie niewielkie,
ale po pierwsze występuje, po drugie - udało się oznaczyć
również produkty degradacji tych środków opartych o arsen
w mięśniach dorszy na Bornholmie. Także są one akumulowane
przez ryby, a nasz kolega Michał Czub we współpracy z WAT
i Uniwersytetem Warszawskim przeprowadził testy toksykologiczne
i okazało się, że wiele z tych produktów degradacji jest
bezpośrednio toksycznych dla ryb.
Mechanizmy, które mogą prowadzić do groźnego skażenia, istnieją.
To groźne skażenie w tej chwili nie występuje.
Ale polegamy na tym, że ten wyciek z zatopionej amunicji będzie cały
czas powolny. Czy tak będzie naprawdę tego niestety nie wiemy
Ponieważ. Jest różny progres korozji
w różnych rejonach Bałtyku, w zależności od warunków
środowiskowych. Ze średnich wartości prędkości korozji,
które zbadała Akademia Marynarki Wojennej, wynika, że
bomby lotnicze rozszczelnią się kompletnie między
2020 a 2030 rokiem
natomiast pociski artyleryjskie mniej więcej w roku 2100
Jeżeli te średnie wartości korozji są prawdziwe.
No to maksimum wycieku tych szkodliwych substancji do
środowiska jest ciągle jeszcze przed nami.
Niestety bezstarannego monitoringu tych miejsc nie możemy powiedzieć,
na ile taki duży wyciek będzie prawdopodobny. Natomiast
mechanizmy, które sprawią, że taki wyciek wpłynie negatywnie
na życie w morzu, jak najbardziej istnieją. Prawdopodobnie
nie byłoby to groźne dla ludzi jako konsumentów ryb, tylko
raczej dla ryb jako takich. Po prostu ryby zaczęłyby z Bałtyku znikać.
Czy tak się stanie? Tego nie wiemy. Przygotowujemy
się na najgorsze, ale mamy nadzieję na najlepsze, że ten
wyciek będzie cały czas powolny i będzie się z czasem zmniejszał,
ale tego na pewno nie wiemy. W tej chwili udało nam się stworzyć
w ramach programu DAIMON narzędzie do oceny ryzyka.
Żeby ludzie, którzy podejmują decyzję w sprawie ochrony środowiska.
Mieli narzędzie, które pozwoli im na określenie,
które z tych obiektów są najbardziej niebezpieczne i gdzie należałoby
być może zacząć działać, działać w taki sposób, żeby albo
to monitorować, albo ograniczyć w tamtych rejonach działalność
człowieka, na przykład związaną z przemysłem morskim,
czy też w skrajnych przypadkach nawet to wyciągnąć i zniszczyć.
Jeżeli chodzi o to ostatnie, to technologie, które mogą
być wykorzystane do usunięcia amunicji chemicznej z morza
i jej zniszczenia istnieją w tej chwili. Były na przykład
wykorzystywane w Japonii czy w Chinach, ale nie były one
testowane na Bałtyku. Także złożyliśmy do kolejnego planu
akcji dla Morza Bałtyckiego, czyli Baltic Sea Action Plan.
w ramach Komisji Helsińskiej, taki postulat, żeby kraje
bałtyckie przygotowały i przetestowały technologię,
która mogłaby być użyta do wyciągania i niszczenia
w bezpieczny dla środowiska sposób broni chemicznej.
I mamy nadzieję, że zostanie to zaakceptowane. W tej chwili.
Jest kilka firm na świecie, które dysponują taką technologią.
Są to firmy japońskie, niemieckie, również amerykańskie.
Jest również kilka polskich startupów, między innymi
tak zwany klaster bezpieczny Bałtyk, w ramach którego
Gupa Geofusion ma zbudować prototyp urządzenia do
wyciągania i niszczenia broni chemicznej. Mamy nadzieję,
że to się będzie rozwijać, że taka technologia będzie
przetestowana i gotowa i będzie czekać na ten najgorszy
scenariusz, który oby się nie wydarzył. I w razie czego
będziemy w stanie zareagować i pozbyć się tego problemu.
Dziękuję państwu, to tyle w dzisiejszym odcinku.