Cześć. Ostatnio opowiadałem o nieszablonowych rozwiązaniach
kwestii płci u ryb. Dziś ciąg dalszy tej opowieści
pełen pikantnych szczegółów.
Zacznijmy od klasyki bliskiej naszej naturze.
Monogamia - związek dwojga partnerów, choć nie zawsze stuprocentowo wiernych.
W takim stylu żyje wiele gatunków ryb, szczególnie te,
które bardzo przywiązują się do swoich terytoriów.
Razem bronią swojego skrawka świata, razem wychowują potomstwo.
Szczególnie znane z tych zachowań są pielęgnice, choć i morskie ryby
również wybierają taki model rodziny. Wybierają, bo część z tych gatunków
żyje w parach bądź tworzy haremy, co wynika zapewne
z zasobności lokalnego środowiska.
No właśnie, jak to jest z poligynią, czyli układem samca i grupy samic?
Jest to model rodziny, który funkcjonuje u licznych gatunków ryb,
szczególnie gdy samiec opiekuje się ikrą i larwami.
Taki przystojniak w dobrze urządzonym gnieździe odbywa
randki z licznymi partnerkami, które pozostawiają ikrę,
po czym odpływają szukać innego amanta. Tak robią na przykład
nasze powszechne cierniki. Okazuje się, że samce cierników,
którym nie poszczęściło się przy zajmowaniu
dogodnych terytoriów, lub nie są dość przystojne, przybierają
formę łudząco podobną do samic i w tym przebraniu starają
się zostawić swoje nasienie w gniazdach cierników sukcesu
Bywają też takie gatunki, które żyją w stałych grupach
złożonych samca i pewnej liczby samic, wspólnie zajmujących
jakieś terytorium nie tylko dla potrzeb rozrodczych.
Jest też druga strona związków poligamicznych, gdzie jedna
samica ma podczas tarła do czynienia z wieloma samcami.
Taki system nazywamy poliandrią i zwykle zaciera się on
ze schematem, w którym obie płcie wyszukują sobie licznych partnerów.
Jednak częściej zdarza się u gatunków, u których
dochodzi do zapłodnienia wewnętrznego, jak u rekinów.
Przy tym samice mają zdolność zarówno do magazynowania
plemników, nawet na lata, jak i do selekcjonowania ich,
decydując, który z partnerów zostanie ojcem. Najbardziej
niesamowite związki poliandryczne i chyba najbardziej
niesamowite związki w ogóle, tworzą głębinowe żabnice.
Są to związki do końca życia, a samce, jakby to powiedzieć,
łączą się z samicą na stałe. Dosłownie - wrastają w jej ciało
tracą płetwy redukują układ pokarmowy, odżywiane przez
małżonkę. Sumie stają się przydatkami z męskimi gonadami.
Długo nie dostrzegano ich w ogóle, uważając, że te ryby
nie mają samców. Przez chwilę brano te samce nawet za pasożyty.
W sumie taki żywot pędzą. Sławna ryba nie każdy może trafić
na okładkę Nature. Pomysł, że żabnice radzą sobie bez
samców, nie był niedorzeczny. Zjawisko partenogenezy
jest dość powszechne w świecie zwierząt, a polega na pobudzeniu
jajeczka do wszczęcia rozwoju embrionalnego bez udziału
plemnika. Jednak nie jest to styl życia tych gatunków,
tylko wyjątkowe sytuacje, szczególnie zdeterminowanych
ku rozmnażaniu samic. Kilka lat temu sławę zdobyła samica
rekina bambusowego, która trzymana w niewoli od najwcześniejszej
młodości bez kontaktu z samcem powiła zdrowe rekiniątko,
które okazało się być genetycznym klonem matki.
To trudna sztuczka, bowiem wiele przypadków
samoistnego klonowania ryb, to w istocie gynogeneza.
W tym systemie niezapłodnione jajeczko zaczyna się rozwijać,
ale żeby do tego doszło, potrzebne jest muśnięcie plemnika,
najczęściej jakiegoś spokrewnionego gatunku,
przy czym materiał genetyczny plemnika nie wnika do jajeczka.
Tutaj najbardziej znanym przykładem jest ozdobny karp koi,
który rozmnaża się właśnie w ten sposób, a nie ma innego wyjścia,
bo w tych odmianach doszło do aberracji chromosomowych
i nie dysponują one samcami w ogóle.
Pośród kilkudziesięciu gynogenetycznych, nieposiadających samców
gatunków ryb, większość to stosunkowo niedawne hybrydy międzygatunkowe,
co nie umniejsza niesamowitości faktu, że są to w istocie
nie krzyżujące się, wielopokoleniowe linie genetycznych klonów.
Na szczęście dla bioróżnorodności, znakomita większość ryb rozmnaża się
w radosnych i tłumnych dzikich tarliskach.
Na dziś to wszystko dziękuję. Do zobaczenia.